محمّد نام دارد. اى جابر چنانچه او را ديدى سلام مرا به او برسان‏و بدان كه عمر تو پس از ديدار او ، اندك خواهد بود.

پس از اين ديدار ديرى نپاييد كه جابر جهان را بدرود گفت.(5)

امام محمّد باقر پس از رحلت پدرش، امامت مردم را عهده دار شد.

^^   امامت و علم پيامبران‏

هنگامى كه خورشيد اقتدار بنى اميّه افول كرد و پايه‏هاى حكومت‏آنان در اثر انقلابهاى پياپى مكتبى، هر روز سُست‏تر از روز پيش مى‏شد،امام باقر عليه السلام فرصت نشر معارف قرآنى را پيدا كرد. اين معارف درصحيفه‏اى گرد آمده بود كه اهل بيت هر يك آن را از رسول خداصلى الله عليه وآله به‏ارث برده بودند.

و در اين روزگار جامعه اسلامى كه دامنه آن بسيار گسترش يافته و به‏مثابه چادرى بزرگ ملّتهاى گوناگون و فرهنگهاى مختلف را در خود جاى‏داده بود، به معارف قرآنى پيش از پيش نياز داشت. اين جامعه نوين را براساس چه ارزشهايى بايد ارزيابى كرد؟ و ارزشهاى توحيدى و چهارچوبهاى عمومى وفرهنگى و روح قوانين حاكم بر اين جامعه درزمينه‏هاى مختلف چگونه بايد باشد؟

تا ديروز امام سجاد از طريق نيايشها و راز و نيازهايش با خداوند،پرچم توحيد را بر مى‏افراشت و با دعا و نيايش حيات جامعه مسلمانان‏وبويژه جامعه مكتبى پيرو خط اهل بيت عليهم السلام را سر و سامان مى‏داد.

امّا امروز اين شالوده توحيدى استوار شده است و امام باقرعليه السلام مى‏آيدتا قلّه معارف را بر آن بنياد نهد و پس از وى امام صادق‏عليه السلام با بيان‏بسيارى از مسائل حكمت الهى و تفسير و فقه اين بنياد را تكميل مى‏كند.

معارفى كه امام باقر در راه نشر و گسترش آن مى‏كوشيد، چه بودندوآن‏حضرت چگونه توانست راهى به سوى آنها باز كند؟

گاه در راه علم مى‏توان از تجارب جزئى به قواعد عمومى دست يافت‏وگاه نيز مى‏توان از اين قواعد عمومى راهى به جزئيات باز كرد. اگر راه‏نخست، شيوه عموم مردم در رسيدن به علم است، راه دوّم نيز، راه علم‏پيامبران وجانشينان مرتبط با وحى آنان است.

از اين روست كه در يكى از كلمات قصار آمده است:

"علم نقطه‏اى است كه نادانان آن را گسترش داده‏اند".

ظاهراً اساس علم پيامبر و جانشينان معصوم آن‏حضرت، قرآنى است‏كه با حديث نبوّى تفسير شده است، امّا اساس حقيقى علم آنان نور عقلى‏است كه با ايمان و الهام در قلوب خدا شناسان شعله مى‏گيرد. اين همان‏عقلى است كه به مردم، اندكى از آن اعطا شده و در عوض خداوندپيامبران و جانشينان آنها را از آن كاملاً بهره‏مند ساخته است.

در واقع درخشش نور عقل نزد انسانها و تجلّى آن در معارف اوّليه‏اى‏كه هر شخصى آن را مى‏داند و در ارزشهايى كه مردم در ميان خود حاكم‏گردانيده‏اند ودر پرتو افشانيها و روشنگرايهايى كه فقط نزد گروهى ازمردم يافت مى‏شود وآنان را به نوابغ و سران و بزرگان تبديل مى‏كند و...ما را به معنى علم تكوينى كه پروردگار در قلب اولياى برگزيده خويش‏افكنده است، رهنمون مى‏شود. در حديث آمده است:

"العلم نور يقذفه اللَّه فى قلب من يشاء"(6).

به نظر مى‏رسد كه برخى از مردم در وجود چنين علمى نزد پيامبران‏وامامان و گروهى از فقهاى امّت ترديد مى‏كنند و بدين سخنان خداونداستناد مى‏جويند كه:

)وَعِندَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لاَيَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ (7)).

"وكليدهاى غيب پيش او )خدا( است كه كسى جز او از آنها آگاهى ندارد."

و: )قُل لاَّ يَعْلَمُ مَن فِي السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ(8)).

"بگو در آسمانها و زمين، هيچ كس جز خداوند غيب نمى‏داند."

در حقيقت اگر مقصود اينان آن باشد كه انسان به عنوان انسان‏نمى‏تواند بر غيب آگاهى يابد، بى ترديد حق به جانب ايشان است، امّااگر آنان بخواهند بگويند كه خداوند نمى‏تواند به برخى از انسانها، غيب‏را بياموزد پاسخ خواهيم داد كه:

چنين نيست بلكه خداوند بر انجام اين كار تواناست. مگر هر يك ازما تا اندازه‏اى به آينده علم نداريم. به عنوان مثال مگر ما نمى‏دانيم كه‏روزى خواهيم مرد و يا مگر نمى‏دانيم كه قيامت بر پا خواهد شد وخداوندمردگان را بر خواهد انگيخت و خورشيد فردا طلوع خواهد كرد و امروزنيز بالاخره در پس كوههاى مغرب فرو مى‏رود؟ اين معارف و دهها دانش‏ديگر مربوط به آينده، بيش از نيمى از اطلاعات ما را تشكيل مى‏دهندوپايه علم و هدف اساسى علم مى‏باشند.

خداوند پاك به انسان چيزهايى را كه نمى‏دانست آموخت. وحى نيزبخشى از علم غيبى است كه پروردگار به هر يك از بندگان خود كه‏بپسندد، آن را مى‏آموزد.