اوّلاً: وجود پديده‏اى به نام عمر بن عبد العزيز، خليفه اموى كه‏اصلاحاتى در رأس هرم قدرت انجام داد و تا اندازه‏اى نيز به توفيقهاى‏جزئى در اين راه نائل شد. با اين همه وى، به دلايلى نتوانست كاملاً به‏موفقيّت برسد.

او بسيار دير به روى كار آمد. چون گروههاى اسلامى كه با حكومت‏اموى سر ستيز داشتند، تا عمق امّت اسلامى ريشه دوانيده بودند و فريب‏اين بازى سياسى را نمى‏خوردند. در رأس اين گروهها بايد از شيعيان‏اهل بيت‏عليهم السلام نام برد. آنان تا آنجا از بينش سياسى بر خوردار بودند كه‏عمر بن عبد العزيز يا عبداللَّه مأمون نمى‏توانستند، در آنها تأثير بگذارند.اين آگاهى سياسى شيعيان را بايد مرهون فرهنگ قرآن و معرفى حقايق‏اسلام از سوى ائمه عليهم السلام دانست. يكى از بارزترين اين حقايق آن بود كه‏حكومت نه ارثى است، نه مى‏توان از راه زور بدان دست يافت بلكه بايدبه امر و فرمان دين باشد. اين امام باقر است كه به يارانش مى‏فرمايد:ساكنان آسمان، عمر بن عبد العزيز را لعنت مى‏كنند. امام اين عبارت راپيش از رسيدن وى به قدرت بيان كرده بود.

به حديث زير توجّه فرماييد:

ابو بصير روايت كرده است كه با امام باقر در مسجد بودم كه عمر بن‏عبد العزيز وارد شد. او دو جامه رنگين در بر كرده و به غلامش تكيّه داده‏بود. امام‏عليه السلام فرمود:

"اين جوان نرمى پيشه مى‏كند و عدالت را آشكار مى‏سازد و چهار سال‏زندگى سپس مى‏ميرد و زمينيان بر او مى‏گريند و كروبيّان نفرينش مى‏كنندو نيز فرمود: در جايگاهى مى‏نشيند كه حق او نيست. سپس عبد الملك‏به خلافت رسيد و تمام كوشش خود را در آشكار ساختن عدالت به كارگرفت".(60)

امام باقرعليه السلام عمر بن عبد العزيز را مستحق نفرين مى‏دانست چون مقام‏خلافت را كه هيچ گاه حق او نبود، اشغال كرده بود.

صحيح است كه عمر بن عبد العزيز، فدك را كه رمز مظلوميّت‏اهل‏بيت و باز گرداندن آن دليل صدق مذهب آنان در نظر مردم بود،به ايشان باز پس داد، امّا ائمه به اين امر توجّه نداشتند و آن را براى‏حسن سلوك نظام كافى نمى‏دانستند، چرا كه بنياد نظام از اساس بر باطل‏قرار داشت و ائمه همچون انبيا مى‏خواستند جامعه را از ريشه و بنياداصلاح كنند.

حديث زير از شيوه نگرش پيشتازان امّت بدانچه به خلافت عمر بن‏عبد العزيز مربوط مى‏شود، پرده بر مى‏دارد.

روزى عمر بن عبد العزيز به عامل خود در خراسان نوشت كه صد نفراز دانشمندان آن ديار را به سوى من روانه كن تا از آنان در باره روش توپرس و جو كنم. عامل وى دانشمندان را جمع كرد و اين امر را به اطلاع‏آنان رساند. دانشمندان از اجابت در خواست خليفه عذر خواستندوگفتند: ما كار و خانواده داريم و نمى‏توانيم آنها را رها كنيم عدالت‏خليفه هم اقتضا نمى‏كند كه ما را به اجبار به اين كار وادارد، ولى ما يك‏تن را به نمايندگى از ميان خود، انتخاب كرده به سوى او گسيل مى‏داريم‏وعقيده خود را به او مى‏گوييم تا به آگاهى خليفه رساند. سخن او همان‏سخن ما و نظر او همان نظر ماست. عامل خليفه موافقت كرد و آن مرد رابه نزد عمر فرستاد. چون مرد بر خليفه وارد شد، به وى سلام گفت‏ونشست. مرد به خليفه گفت: مجلس را برايم خلوت كن. خليفه گفت:چرا؟ تو يا سخن حقى مى‏گويى كه اينان تصديقت مى‏كنند و يا باطلى‏مى‏گويى كه اينان تكذيب مى‏كنند. مرد گفت: من به خاطر خودم اين‏پيشنهاد را نمى‏دهم بلكه به خاطر خود توست، زيرا من بيم دارم سخنى‏ميان ما گفته شود كه شنيدن آن تو را خوش نيايد.

خليفه به حاضران دستور داد كه مجلس را ترك گويند سپس به اوگفت: حرف بزن! مرد گفت: به من بگو اين خلافت از كجا به تو رسيده‏است؟ خليفه دير زمانى خاموش ماند. مرد گفت: آيا پاسخى ندارى؟خليفه گفت: نه. مرد پرسيد: چرا؟ خليفه جواب داد: اگر بگويم به نص‏خدا و رسولش، دروغ گفته‏ام و اگر بگويم به اجماع مسلمانان، خواهى‏گفت ما اهل مشرق از اين امر بى‏اطلاع بوده و بر آن اجماع نكرده‏ايم و اگربگويم آن را از پدرانم به ارث برده‏ام خواهى گفت كه پدرت فرزندان‏بسيارى داشته است. پس چرا از ميان آنان تو از اين ميراث بر خوردارشده‏اى؟ مرد گفت: خدا را سپاس كه تو خود اعتراف كردى كه اين حق ازآن كس ديگرى جز توست. اكنون اجازه مى‏دهى كه به ديار خودم بازگردم؟ خليفه گفت: نه به خدا سوگند كه تو هشدار دهنده بودى. بگو تاببينم از اين پس چه مى‏گويى؟ سپس عمر گفت: من چنين ديدم كه خلفاى‏پيشين به ستم و ناروا دست مى‏آلودند، زور مى‏گفتند و غنيمتهاى‏مسلمانان را به خود اختصاص مى‏دادند حال آنكه من پيش خود پى بردم‏كه اين اعمال هيچ روا نيست. هيچ چيز و هيچ كسى در نزد خلفاى پيشين‏بدتر از مؤمنان نبود. از اين رو بود كه من پذيراى منصب خلافت شدم.

مرد پرسيد: اگر تو عهده دار اين منصب نمى‏شدى و كس ديگرى به‏خلافت مى‏نشست و همان كردار خلفاى پيشين را در پيش مى‏گرفت آياچيزى از گناهان او بر تو نوشته مى‏شد؟ عمر گفت: هرگز.

مرد گفت: پس مى‏بينم كه تو با به رنج افكندن خويش راحتى ديگرى‏را فراهم ساختى و با به خطر انداختن خويش اسباب سلامتى ديگرى رامهيّا كردى!